Człowiek bez kamery

Harry Potter i Insygnia Śmierci, cz. 1 doczekał się już wielu recenzji. Pozytywnych i negatywnych, głębokich i płytkich, napisanych z przymusu i z potrzeby. Żeby się nie powtarzać, ja proponuję spojrzeć na najnowszy film z serii przez pryzmat psychoanalizy. Dlaczego? Bo symbole zawarte w obrazie Yatesa mówią zdecydowanie więcej niż słabiutka gra Radcliffe'a. Z oczywistych względów będzie dużo spoilerów. Potterowi puryści proszeni są o zaprzestanie czytania w tym momencie. ;)

Fakt, że książkowa seria o Harrym Potterze napisana została przez kobietę, mocno wpłynął na rys psychologiczny głównego bohatera. Jeśli pokusić by się o określenie jego płci kulturowej, bez wątpienia trzeba stwierdzić, że mamy do czynienia z postacią mającą kobiece dylematy i kobiecy sposób myślenia. Świadczy o tym brak zrozumienia bohatera przez męskich czytelników i zdecydowanie większa akceptacja ze strony kobiet (ciągle mam na myśli gender, nie sex). Jednak w filmach, reżyserowanych tylko i wyłącznie przez mężczyzn, bohater kreowany przez Daniela Radcliffe'a charakteryzuje się już nieco innym wymiarem osobowości. Oczywiście, zarówno w przypadku powieści jak i filmów, wyłączyć z mojej tezy należy pierwsze epizody, gdyż na początku serii Harry był po prostu dzieckiem, więc sprawy płci albo całkowicie umykały, albo spychane były na dalszy plan. Kwestia płciowości najwydatniej objawiła się w Księciu Półkrwi. Kobiecy Harry Potter z kart powieści Rowling, przez Yatesa (z wykorzystaniem talentu Radcliffe'a) sportretowany został jako młody mężczyzna na progu dojrzałości.

W Insygniach Śmierci Yates znów spycha kwestię płciowości na dalszy plan, jednak wiele symptomatycznych obrazów przemawia za tym, że wciąż gdzieś ona się przewija - zrepresjonowana zarówno na poziomie fabuły jak i narracji. Oczywiście treści nieświadome zawarte w Insygniach, nie dotyczą tylko sfery seksualnej. Na jaw wychodzą także inne traumy, związane z Voldemortem czy Dumbledorem.

Z uporem maniaka powraca w filmie Yatesa motyw różdżki. Voldemort odbiera różdżkę Lucjuszowi, Harry łamie swoją różdżkę, dostaje nową od Rona, jednym z istotnych nieożywionych bohaterów jest Czarna Różdżka, zdobywana na końcu przez Voldemorta. Falliczna symbolika tego przedmiotu jest oczywista, jednak znacznie ciekawsze wydają się związki pomiędzy bohaterami mającymi z różdżką problemy. Mam tu na myśli oczywiście Harry'ego i Voldemorta. Jak dobrze wiemy, ich oryginalne różdżki zrobione są z tego samego rdzenia, w dodatku mają dostęp do swojej podświadomości. Pozwala to uznać Voldemorta za Cień Pottera (posługując się terminologią jungowską). Voldemorta wiąże więc z Harrym falliczna różdżka - symbol popędu Erosa oraz wizje morderstw popełnianych przez Sami Wiecie Kogo - symbol popędu Tanatosa. Splot tych dwóch sił staje się nieuświadomioną, negatywną częścią jaźni Harry'ego, jaką jest jego zrepresjonowany Cień - Voldemort, który uskutecznia swoje wyjście z ukrycia od pierwszej części. Może on być jednocześnie zestawem negatywnych cech osobowości, których Harry nie dopuszcza do siebie, a także - co bardziej oczywiste - traumą z dzieciństwa, związaną ze śmiercią rodziców.

Ale wróćmy do samej różdżki. A raczej do dwóch różdżek: Harry'ego różdżki złamanej oraz Różdżki Czarnej. Sprawa Czarnej Różdżki wydaje się o wiele mniej skomplikowana, więc zacznijmy od niej. Symbolizuje ona seksualną (i nie tylko) władzę, jej posiadacz staje się Samcem Alfa, znajdującym się na szczycie hierarchii. Zdaje się to jasne i przejrzyste, gdy przypomnimy sobie, że jej poprzednim właścicielem był symboliczny ojciec Harry'ego - Dumbledore. Chęć zawłaszczenia jej przez Voldemorta to idealna realizacja archetypicznego kompleksu Edypa (wciąż trzymamy się koncepcji Junga). Z kolei złamanie różdżki w oczywisty sposób konotuje pozbawienie męskości, ciekawsze wydają się jednak tego przyczyny.. Przypomnijmy, że fakt ten dokonuje się w Dolinie Godryka - miejscu narodzin Pottera. W domu Bathildy Bagshot - osoby, która znała przeszłość Dumbledora (mentora i symbolicznego ojca Pottera). Wreszcie w konfrontacji z Nagini - wężem Voldemorta (kolejny symbol falliczny, ale nie tylko: wężowy język jest mrocznym dziedzictwem Pottera; w każdym razie - następny symptom objawiający treści zepchnięte do nieświadomości). Te trzy okoliczności: zastanie w ruinie zmitologizowanego domu rodzinnego, demitologizacja symbolicznego ojca oraz bezpośrednie zderzenie z Cieniem; stają się ostateczną przyczyną krachu męskiego ego Harry'ego Pottera.

Jednak źródeł kryzysu męskości doszukiwać możemy się już we wcześniejszych partiach filmu. Scena z eliksirem wielosokowym i zamienianiem się w głównego bohatera symbolizuje kryzys tożsamości. Sława, którą bez własnej woli obdarzony został Harry Potter, sprawia, że wszyscy chcą stawać się tacy jak on. Prowadzi to do podstawowego egzystencjalnego pytania o Personę i fasadowość projektowanej na zewnątrz osobowości: czy jestem tym za kogo się uważam czy tym za kogo mają mnie inni? Pytanie to pozostaje bez odpowiedzi. Drugim symptomatycznym fragmentem jest spotkanie z Ginny oraz ślub jej brata. Harry, przez wzgląd na stałą obserwację (na dwóch poziomach: 1. wszędzie kręci się rodzina Wesley'ów, 2. jest nieletni i jest objęty zaklęciem śledzenia) nie może zaspokoić swoich popędów seksualnych, podsycanych tylko przez Ginny, pokazującą mu swoje gołe plecy. Wszystko to dzieje się w kontekście ślubu, a więc społecznego aktu usprawiedliwiającego, sankcjonującego i zezwalającego na zaspokajanie popędu seksualnego. Tak więc podczas gdy Bill i Fleur bez krępacji uwalniają swojego Erosa, Harry swojego tłumi. Nic więc dziwnego, że w końcu ten nie wytrzymuje i atakuje podczas wesela (Śmierciorzercy).

Wyprawa w poszukiwaniu Horkruksów to logiczne następstwo tych wydarzeń. Horkruksy to Eros i Tanatos same w sobie, w swoim uniwersalizmie. Popędy siedzące w każdym człowieku, które trzeba pokonać. Przypomnijmy, że zadanie to wyznaczone jest Harry'emu przez symbolicznego ojca, który swojego Erosa i Tanatosa ujarzmił (przynajmniej w oczach Pottera). Tułaczka Harry'ego to walka z samym sobą a także powolne obalanie wizerunku idealnego ojca, długi proces integracji jaźni. Jednym słowem: dorastanie. Ron i Hermiona towarzyszą mu w tym jako jego rówieśnicy. Istotna jest próba zmiany tożsamości, udawania dorosłego (scena w Ministerstwie Magii), jednak prowadzi to tylko do chwilowego zaspokojenia potrzeb. Istotne są też dalsze poszukiwania, narastająca frustracja i schizofreniczny stosunek do symbolicznego ojca (Harry z jednej strony ma poczucie, że go zawodzi Dumbledora, z drugiej czuje się zawiedziony przez niego). Schizofreniczność podkreśla fragment lustra, który Harry ciągle nosi ze sobą.

Starcie między Potterem a Weasley'em to dość prosty przykład walki o przywództwo w grupie i posiadanie prawa do samicy. Nic więc dziwnego, że po odejściu Rona, Harry i Hermiona zaczynają tańczyć. Wszak taniec jest ekwiwalentem aktu seksualnego. Wraz z wizytą w Dolinie Godryka, Harry zaczyna mieć wyrzuty sumienia z powodu Rona. Jest to moment przełomowy, nie tylko dla różdżki Pottera.

Miecz Gryfindora zanurzony w jeziorze - symbol w symbolu: usakralniony fallus praojca zanurzony w nieświadomości. W tę nieświadomość zanurza się też Harry, jednak nie może się z niej wydostać. Na pomoc przybywa Ron. Horkruks (popęd) zostaje ujarzmiony dzięki figurze praojca - ideału niezmąconej Cieniem męskości. Dokonuje się przejście na wyższy etap psychologicznego rozwoju, więc Harry i Ron mogą się pogodzić. Jednak to nie koniec ścieżki integracji jaźni podjętej przez głównego bohatera filmu. Niepokojące wydawać może się to, że Harry odzyskuje różdżkę (a raczej dostaje od Rona nową). W dodatku istnieją jeszcze inne horkruksy. Po raz kolejny zrepresjonowana nieświadomość szybko daje o sobie znać - tym razem w nieco mniejszej skali, bo bez Voldemorta. W tej scenie cała sadystyczna w swej naturze przemoc skupia się na postaci Hermiony. Czyżby więc stłumione popędy Harry'ego i Rona, działających teraz w zgodzie (podczas gdy Hermiona strzela fochy) skierowały się wspólnie przeciwko niej? Może mamy do czynienia z symbolicznym gwałtem?

Hermionę i samych chłopców ratuje Zgredek. Jaką symboliczną wartość niesie za sobą wyzwolony domowy skrzat? Wyzwolenie właśnie. Wolność od spętania konwencjami i nakazami, a więc i wolność do zaspokajania popędów. Zgredek jest jednak postacią odpowiedzialną, która dzięki osiągnięciu wolności osiągnęła też wyższy poziom samoświadomości. Tak więc, poświęcając swoje życie, ratuje on Pottera przed jego Cieniem.

Finał pierwszej części Insygniów Śmierci doskonale zamyka tę psychoanalityczną drogę do integracji jaźni. Jego akcja dzieje się wszak nad oceanem - symbolem nieświadomości. Pogrzeb Zgredka staje się kolejnym przełomem dla Harry'ego. Wreszcie jest dorosły, bierze odpowiedzialność za swoje czyny, postanawia pochować skrzata, tak jak trzeba - bez użycia magii. Wszystko to czyni Harry'ego samoświadomym mężczyzną ze zintegrowaną jaźnią. Jednak oto następuje kolejna scena: Voldemort dewastuje grób Dumbledora i zdobywa Czarną Różdżkę. Sugeruje ona, że poprzez pokonywanie (nie tłumienie) swoich popędów i awansowanie na kolejne szczeble psychologicznego rozwoju, Harry tak naprawdę nie integruje swojego Cienia, a w ten przewrotny sposób, poprzez dostosowywanie się do norm społecznych, zaspokaja jego potrzeby i staje się upragnionym Samcem Alfa...

Tutaj kończy się film, tak więc i ja zakończę tutaj swój tekst. Na drugą część finału poczekać musimy ponad pół roku. Wtedy być może pojawi się też druga część tej analizy. A jeśli, Drodzy Czytelnicy, dotarliście w swej lekturze aż do tego momentu i zastanawiacie się czy traktować to co przeczytaliście na serio, czy z przymrużeniem oka, to Wam na to pytanie nie odpowiem, bo sam nie wiem. Po prostu: tak miało być...

1. American Film Festival we Wrocławiu dobiegł końca. Powzięty trzy miesiące temu plan uczestnictwa w tym historycznym wydarzeniu zrealizować się udało, więc i bez relacji obyć się nie może. Jak zwykle w takich przypadkach nie będę silił się na obiektywizm. Dlaczego? Bo obiektywne relacje z festiwali nie istnieją.

Jest tak przede wszystkim dlatego, że ilość wyświetlanych filmów zdecydowanie przekracza możliwości percepcyjne festiwalowicza, który przy odpowiednim samozaparciu uczestniczyć może najwyżej w pięciu seansach dziennie. Niemożliwe jest więc nawet zobaczenie wszystkich filmów konkursowych (z sekcji Spectrum i American Docs). Mnie udało się obejrzeć dziewięć konkursowych fabuł (na 20) oraz dwa dokumenty (na 15). Do tego kilka pokazów pozakonkursowych. Czy dobrze wybrałem? Nie wiem. Z pewnością ominęło mnie kilka świetnych filmów, być może sporo spodobałoby mi się bardziej niż to, co widziałem. Nie żałuję jednak swoich wyborów, bo poziom był naprawdę wysoki. Ale każdy ma swój festiwal - być może zupełnie inny od mojego.

Obiektywnie napisać mogę o kwestiach techniczno-organizacyjnych. Program projekcji niestety nie do końca był fortunny, bo poranne seanse zajmowały starocie. Z drugiej strony, pojawiła się okazja by nadrobić Butcha Cassidy'ego i Sundace Kida czy Człowieka, którego nie było, więc nie narzekam. Publiczność dopisała. Choć pierwszy dzień wyglądał dość marnie, weekend zrobił swoje. Druga edycja dojdzie więc do skutku, nie tylko ku mojej uciesze.

American Film Festiwal jeszcze przed rozpoczęciem porównywany był do Nowych Horyzontów. To błąd, bo poza tym samym organizatorem i miejscem, w którym oba festiwale się odbywają, nie mają one ze sobą zbyt wiele wspólnego. Podczas gdy ENH dąży w kierunku kina skrajnie, często wręcz nie do wytrzymania eksperymentalnego, wywołując tym samym eksplozję snobizmu, AFF przypomina, że kino to także rozrywka. A może przede wszystkim rozrywka. Większość z obejrzanych przeze mnie filmów to dzieła przyjemne w oglądaniu, często zabawne w swojej błyskotliwości (jak Bez Tytułu Jonathana Parkera czy Mebelki Leny Dunham), nieraz programowo bezsensowne a przy tym nieziemsko śmieszne (Kaboom Grega Arakiego, Nie wchodzić do lasu Vincenta D'Onofrio). Nawet jeśli smutne w wymowie, to rzadko kiedy nieprzystępne (Gołębie pocztowe Marthy Stephens). To naprawdę przydatna lekcja dla szeregu zblazowanych kinomaniaków, dla których arcydzieło musi przynosić widzowi cierpienie. Amerykanie udowadniają, że można inaczej.

Najlepsze filmy? Przerażający, wieloznaczny neo-noir: Morderca we mnie Michaela Winterbottoma z sugestywną rolą Casey'go Afflecka. Synekdocha, Nowy Jork Charliego Kaufmana - film porąbany jak Adaptacja, Być jak John Malkovich i Zakochany bez pamięci razem wzięte. Scott Pilgri kontra świat - bezpretensjonalna audiowizualna jazda bez trzymanki, Kick-Ass może się schować. Nastoletni Paparazzo - przewrotny dokument, w którym temat stwarza się na naszych oczach. No i wspomniane już Kaboom oraz Nie wchodzić do lasu - obok Scotta Pilgrima najlepsze entertainery jakie ostatnimi czasy widziałem. Mógłbym wymieniać jeszcze dalej...

Zwycięski Do szpiku kości Debry Granik niestety mnie zawiódł. Bynajmniej nie jest to zły film, ale też niczym nie zaskakuje, niczym się nie wybija. Zastanawiam się na ile była to nagroda przyznana szczerze, a na ile z obowiązku (film wygrał przecież w Sundance). Ale właściwie co za różnica? Nagrody to tylko malutka część festiwalu, właściwie najmniej ważna dla zwykłego, szarego uczestnika, jakim jestem. American Film Festival zrobił głośne KABOOM na festiwalowej mapie Polski. Klimat dopiero się wytwarza, bo publiczność (inna niż na ENH) nie do końca wie o co chodzi, ale już można było poczuć jego specyfikę. Z pewnością wrócę do Wrocławia w przyszłym roku.

P.S. Recenzje poszczególnych filmów pewnie pojawią się tu i ówdzie.

P.S. 2 Nie wspominam o Dwóch Escobarach, którzy wygrali w sekcji dokumentalnej, bo filmu nie widziałem.

Nie, tym razem nie będzie o filmach a o książkach. W ciągu ostatniego roku na półki polskich księgarni trafiły aż trzy publikacje związane z fenomenem kina Indii. Z jednej strony, wydania ukazały się trochę za późno, bo boom na Bollywood już minął (przyczyny, objawy i skutki to temat na inną notkę). Z drugiej - zdecydowanie za wcześnie, bo wielu autorów porwało się z motyką na słońce, nie do końca mając pojęcie o tym co piszą...

KRZYSZTOF LIPKA-CHUDZIK: BOLLYWOOD DLA POCZĄTKUJĄCYCH

Zdecydowanie najlepsza propozycja wśród trzech opisywanych wydań. Napisana prostym, acz barwnym językiem, z odpowiednią dozą faktów, anegdot i teoretycznej podbudowy. Jak tytuł wskazuje - dla początkujących. Ale "początkującym" równie dobrze okazać może się ktoś, kto obejrzał zaledwie Czasem słońce, czasem deszcz, jak i maniak siedzący w temacie od kilku lat. Lipka-Chudzik prowadzi historyczną narrację, poczynając od pionierów kina niemego, kończąc na filmach najnowszych.

Nie obyło się niestety bez wad, ale w porównaniu z kolejnymi książkami jest ich zdecydowanie niewiele. Jeśli chodzi o stronę edytorską, to przede wszystkim brakowało mi bibliografii i podawania stron w przypisach. Ale to książka popularnonaukowa, więc nie trzeba tego traktować jako zarzutu. Merytorycznie - utkwiła mi w pamięci interpretacja finału Deva D, z którą zgodzić się mi nie sposób.

Trudno zawrzeć na niespełna czterystu stronach historię całego kina hindi (zresztą nie taki był zamysł autora), a zawarte w tytule słowa "dla początkujących" oraz wstęp są dobrą asekuracją dla zarzutów o braki i pominięcia. Mógłbym się więc czepiać uproszczeń, tam gdzie je dostrzegałem (zwłaszcza w opisie lat 90. i późniejszych, jako że są mi bardziej znane), ale zakładam, że to po prostu z braku miejsca. Nie do końca przekonuje mnie natomiast uskutecznianie heroicznej historii kina, w której za kilkoma najważniejszymi i największymi podąża stado nieistotnych epigonów.

Bollywood dla początkujących to jednak przede wszystkim podstawowa wiedza na temat kina hindi (którą najlepiej rozwijać przez obalanie) oraz pierwszorzędne czytadło. Książkę pochłania się w mgnieniu oka, nie mogąc doczekać się tego, co stanie się dalej. Zasługa w tym fabularyzowanych wstawek, obrazujących najważniejsze wydarzenia z życia najsłynniejszych indyjskich gwiazd srebrnego ekranu.

Świetna rzecz. Na początek.

NIE TYLKO BOLLYWOOD, RED. GRAŻYNA STACHÓWNA I PRZEMYSŁAW PIEKARSKI

Zbiór tekstów nie tylko o Bollywood. Brzmi interesująco. Co dostajemy? Tragedię edytorską. Nieistotne, że tytuły filmów tłumaczone na język polski i trzeba zaglądać do indeksu, żeby zorientować się o co chodzi - to da się przeżyć. Są gorsze rzeczy: od braku bibliografii (w pracy naukowej zdecydowanie by się przydała), przez literówki w nazwiskach,  po nieścisłościach w transkrypcji. Nie wiedzieć czemu redaktorzy przyjęli zupełnie bezsensowną mieszankę transkrypcji anglojęzycznej, polskiej i... no właśnie, jakiej? Tym samym mamy Sziwę obok Śjamu, Czaritrahin obok Ćandramukhi itd.

Ale to nic: przeraża przede wszystkim zawartość merytoryczna. Już we wstępie przeczytać można niezłe kwiatki: "(...) znane są także wytwórnie z Madrasu - zwane Kollywoodem, filmy realizuje się tam w języku tamilskim i malajalam, oraz z Kalkuty - Tollywoodem, filmy w bengali." To o tym jak wygląda przemysł filmowy w Indiach, żeby nie było wątpliwości. Dalej bywa jeszcze gorzej, a apogeum głupoty osiągają teksty Piotra Kletkowskiego (który Bollywood wywodzi z musicalu, a źródeł masala movies - błędnie zresztą definiowanych - doszukuje się w Ulicach w ogniu Waltera Hilla), Andrzeja Kołodyńskiego (który wychodząc z absurdalnego założenia, że Veer-Zaara i Jestem przy Tobie to jedyne przypadki filmów bollywoodzkich w jakiś sposób poruszających problemy polityczne, poświęca temu zagadnieniu z dupy [przepraszam za wulgaryzm, ale ogromnie zirytował mnie ten tekst] całe 18 stron) oraz Dagmary Bożałek (prezentującą infantylną pseudosocjologiczną analizę społeczności polskich fanów Bollywood, opartą na w sporej części fałszywych danych bez pokrycia w rzeczywistości).

To tylko trzy najgorsze moim zdaniem teksty. Ale mniejsze czy większe błędy wskazać można w większej ilości tekstów. Trochę mi żal tekstu Marty Raczek, który zaczął się świetnie, a skończył jak zwykle - stertą stereotypów i uogólnień. Ogromnie zawiodła Tatiana Szurlej, której "analiza" Trylogii Żywiołów ogranicza się do kilkunastostronicowego streszczenia filmów Deepy Mehty.

Pomimo wszystko - warto Nie tylko Bollywood wziąć do rąk, bo pośród sterty chłamu znajduje się kilka naprawdę świetnych artykułów. Nad innymi góruje seria tekstów o kobietach autorstwa Patrycji Włodek (o Mirze Nair), Agniejszy Lewandowskiej (o kinie Aparny Sen), Karoliny Kosińskiej (o Mother India), Deimantasa Valanciunasa (o wizerunku kobiety idealnej), Jadwigi Majdanik (o kobiecości w kinie popularnym) oraz Jarosława Pietrzaka (o strukturze męskiej dominacji i jej subwersji w Bollywood). Pozytywnie zaskoczył mnie też tekst Adriany Cielińskiej Jane Austen w stylu masala oraz wprowadzenie w tematykę Kollywoodu przygotowane przez Małgorzatę Straszewską.

Reszta - lepsza bądź gorsza, z większymi bądź mniejszymi wadami. Tak niestety bywa w pracach zbiorowych. Problemem tej jest jeszcze jedna kwestia - autorzy poszczególnych tekstów często głoszą sprzeczne z sobą tezy. Ma się wrażenie jakby nikt przed drukiem nie przeczytał książki od początku do końca i nie zauważył, że coś tu nie gra. Szkoda, bo potencjał był ogromny.

URSZULA WOŹNIAKOWSKA: BOLLYWOOD. PRAGNIENIE PRAWDY I TĘSKNOTA ZA MITEM

Z tą książką mam problem, gdyż dwa rozdziały, odnoszące się do źródeł kina bollywoodzkiego są dla mnie nieweryfikowalne. Nigdy nie studiowałem sanskrytu, historii Indii czy hinduizmu, nie mogę więc ocenić merytorycznie tego co pani Woźniakowska proponuje. Ale, pomimo kilku wątpliwych i podejrzanych uogólnień, nie wygląda to nieprawdopodobnie. O wiele ciekawsze wydają mi się za to rozdziały socjologiczne, poświęcone recepcji kina indyjskiego w diasporze i na samym subkontynencie.

Jednak i w tych rozdziałach znalazło się kilka merytorycznych nieścisłości czy braku źródeł (jak choćby stwierdzenie o ciągłym panowaniu mafii w Bollywood). Raz czy dwa zęby mogą zaboleć. Autorka niestety porusza się wśród stereotypowo rozumianego Bollywoodu (łzawe melodramaty i absurdalne masala movies). Broni go wyśmienicie, jednak z drugiej strony przydałoby się wspomnieć, że to nie całość bombajskiej produkcji...

Jeden z rozdziałów, poświęcony teatrowi parsów i jego wpływom na Bollywood to tekst opublikowany wcześniej przez Woźniakowską w Nie tylko Bollywood - i to chyba największa wada książki, bo nie uległ on korektom (merytorycznym czy językowym) - literówki znajdują się nawet w tych samych miejscach.

Książka jest bardzo ładnie wydana - najładniej z trzech tu recenzowanych. Twadra okładka, obwoluta, papier świetnej jakości. No i nie Shah Rukh Khan, a Kajol na okładce. Błędów jest naprawdę niewiele, na końcu znalazła się bibliografia. Tytuły, choć spolszczone, przy pierwszym użyciu zawsze sąsiadują z oryginalnymi, podanymi w nawiasie. Całość wzbogacają zdjęcia z filmów oraz podróży autorki - te drugie chyba odrobinę niepotrzebne, bo zupełnie nieinteresujące.

Można przeczytać. Ale trzeba być czujnym i nieufnym wobec proponowanych interpretacji. I pamiętać, że Bollywood w tej książce definiowany jest dość specyficznie...